Elke winter komt het moment dat de nieuwslezer meldt dat “de griep officieel rondgaat”. Klinkt alsof iemand een knop omzet, maar zo werkt het natuurlijk niet. Achter dat berichtje zit een vrij nuchter meetsysteem van het RIVM en Nivel, waar huisartsen door het hele land wekelijks aan meewerken. Even ontleden hoe dat zit.
Een griepgolf is een rekensom
Griep wordt veroorzaakt door het influenzavirus. Iets heel anders dus dan een gewone verkoudheid, en ook iets anders dan corona, hoewel je aan de bank hangend met koorts dat verschil weinig boeit. Van een griepgolf, of griepepidemie, spreken we pas als er zoveel mensen met griepklachten bij de huisarts aankloppen dat het duidelijk boven het gewone winterniveau uitkomt.
Het is dus geen sfeerbeeld of onderbuikgevoel van de dokter op de hoek. Er zit een concreet getal onder.
Peilstations: de huisartsen die meetellen
Nivel, het Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg, beheert een netwerk van huisartsenpraktijken dat als peilstation fungeert. Die praktijken houden wekelijks bij hoeveel patiënten binnenkomen met wat officieel een influenza-achtig ziektebeeld heet, IAZ in vakjargon. Koorts, spierpijn, hoofdpijn, hoesten, dat werk.
Bij een deel van die patiënten wordt met een neus- of keeluitstrijkje gekeken welk virus er nou eigenlijk achter zit. Op die manier weet je twee dingen tegelijk: hoeveel mensen ziek zijn en of het écht influenza is, en zo ja, welk type.
De drempelwaarde
Het RIVM hanteert een vaste drempel: een aantal IAZ-meldingen per 100.000 inwoners per week. Blijft de teller daaronder, dan is er geen epidemie. Ligt hij twee weken op rij erboven, én wordt in de monsters ook daadwerkelijk influenza gevonden, dan valt het stempel “griepepidemie”.
Die tweede voorwaarde, van die twee opeenvolgende weken, is er niet voor niets. Zonder die regel zou één uitschieter, bijvoorbeeld door griepachtige klachten die eigenlijk door een ander virus komen, meteen als griepgolf de krant halen.
Waarom het lab ook meekijkt
Griepachtige klachten kunnen ook van het RS-virus of het coronavirus komen. Om die reden combineert het RIVM de huisartsencijfers met de zogeheten Virologische Weekstaten, waarin laboratoria doorgeven welke virussen zij in ingezonden monsters aantreffen. Je krijgt dan tegelijk antwoord op de vraag hoeveel mensen ziek zijn en waardoor.
Wanneer de cijfers verschijnen
Elke donderdag komt de update van RIVM en Nivel over griep en andere luchtwegvirussen. De meeste nieuwsberichten leunen daarop. Wees je er wel van bewust dat de getallen een kleine week achterlopen, gewoon omdat labuitslagen tijd kosten. Wat maandag in de krant staat, kan al bijna tien dagen oud zijn. Voor de actuele stand check je dus beter de RIVM-pagina over griep zelf dan de kop op nu.nl.
En jij dan, thuis op de bank?
Eerlijk gezegd: of het RIVM nu wel of niet “epidemie” stempelt, verandert weinig aan wat je zelf moet doen. Wat het label wél doet, is context geven. Zit je halverwege januari met 39 graden koorts en het RIVM meldt een lopende griepgolf, dan is de kans groot dat het inderdaad influenza is en niet zomaar een stevige verkoudheid.
Belangrijker is het effect op de mensen om je heen. Als de griep flink rondgaat, lopen ouderen, mensen met een chronische ziekte, zwangeren en jonge kinderen meer risico op complicaties. Bezoekje aan oma even uitstellen tot je 24 uur koortsvrij bent, is dan geen overdreven voorzorg maar gewoon fatsoen. En reken erop dat huisartsenposten druk zijn. Voor niet-spoedeisende vragen loont het om je vraag eerst via thuisarts.nl uit te zoeken.
Verkoudheid, griep of corona?
De klachten lopen door elkaar heen, maar ruwweg:
Een verkoudheid sluipt erin. Loopneus, keelpijn, misschien een beetje verhoging, en je functioneert nog. Griep overvalt je. Je bent ’s ochtends prima en ’s middags lig je te rillen onder drie dekens met 39,5 graden, spierpijn tot in je enkels en het gevoel dat je door een vrachtwagen bent overreden. Corona kan sterk op griep lijken, soms met verlies van reuk of smaak erbij. Een zelftest sluit corona uit of in, maar zegt niets over influenza.
Zeker weten of het griep is kan alleen via een test, en die wordt bij een verder gezonde volwassene met milde klachten in de praktijk zelden ingezet. Zonde van de moeite ook, want het beleid verandert er niet door.
Wat helpt thuis
Rust en geduld, in die volgorde. Griep gaat bij de meeste gezonde mensen vanzelf over, maar het duurt. Reken op vijf tot zeven dagen waarin je niet veel voorstelt, en daarna nog een sleepstaart van vermoeidheid. Voldoende drinken, ook als je geen honger hebt. Paracetamol volgens de bijsluiter kan koorts en pijn dempen. En blijf thuis, was je handen, hoest in je elleboog, de gebruikelijke beleefdheden tegenover je omgeving.
Een veelgemaakte fout: na drie dagen weer achter de laptop kruipen omdat “het wel weer gaat”, en er vervolgens een week langer over doen. Doe dat niet.
Preventie
De jaarlijkse griepprik gaat in Nederland naar mensen met een verhoogd risico op complicaties, waaronder 60-plussers en mensen met bepaalde chronische aandoeningen. Verder het gebruikelijke rijtje: handen wassen, in je elleboog niezen, thuisblijven als je ziek bent.
Wanneer je wél de huisarts belt
Bel de huisarts of de huisartsenpost als klachten na een dag of zeven niet verbeteren of juist erger worden, als de koorts blijft aanhouden of terugkomt na een dag of twee zonder, of bij kortademigheid, pijn op de borst, verwardheid of ernstige suffheid. Ook bij griepklachten van een baby, een oudere, een zwangere of iemand met een chronische ziekte is contact op zijn plaats. Bij kinderen let je op slapheid, ontroostbaarheid, minder plassen of moeizaam ademen.
Bij ernstige benauwdheid, blauwe lippen, plotselinge verwardheid of het gevoel dat er echt iets goed mis is: niet twijfelen, 112 bellen.