Koorts hoort erbij als je griep hebt. Vervelend, ja, maar het is ook een teken dat je afweer aan het werk is. Huisartsenposten krijgen regelmatig telefoontjes van mensen die schrikken van 39,5 op de thermometer. Meestal is er niets aan de hand en helpt uitleg over het beloop al enorm. Hieronder staat wat je kunt verwachten, waar je op kunt letten, en wanneer bellen verstandig is.
Wat is koorts eigenlijk?
Artsen spreken van koorts vanaf 38 °C. Tussen 37,5 en 38 °C noemen we het verhoging, en boven de 39 °C hoge koorts. Die grenzen zijn overigens niet in beton gegoten; iemands normale temperatuur kan een halve graad hoger of lager liggen dan die spreekwoordelijke 37 °C.
Koorts zelf is geen ziekte. Je hypothalamus zet als het ware de thermostaat hoger, waardoor virussen en bacteriën het moeilijker krijgen om zich te vermenigvuldigen. Bij griep, veroorzaakt door het influenzavirus, is dat gewoon je immuunsysteem dat doet wat het moet doen.
Hoe hoog wordt de koorts bij griep?
Griep onderscheidt zich van een gewone verkoudheid onder andere door hoe snel de koorts oploopt. Een veelgehoorde beschrijving: “’s ochtends voelde ik me nog prima, om drie uur ’s middags lag ik met 39,8 op de bank.” Dat past. Temperaturen tussen 38,5 en 40 °C zijn bij griep heel gebruikelijk.
En hoe hoog de koorts precies is, zegt minder dan mensen denken. Het totaalplaatje telt zwaarder: hoe lang duurt het al, hoe helder is iemand, blijft er voldoende gedronken worden, komen er nieuwe klachten bij? Iemand van 38,2 die suf op de bank hangt en niet meer drinkt is zorgelijker dan iemand met 39,7 die nog gewoon een gesprek kan voeren.
Plotselinge hoge koorts met spierpijn, hoofdpijn en die typische “alsof ik door een vrachtwagen ben overreden”-uitputting wijst richting griep. Een gewone verkoudheid geeft hoogstens lichte verhoging.
Hoe lang duurt de koorts?
Bij de meeste volwassenen zakt de koorts binnen drie tot vijf dagen. Daarna kun je je nog een tot twee weken beroerd, moe en futloos voelen. Dat noemen we het postvirale herstel, en het is bepaald geen teken dat er iets mis is.
Wat wél een signaal is: koorts die langer aanhoudt dan een dag of vijf, of koorts die eerst weg was en dan terugkomt. Dat laatste heet een “bifasisch” beloop en kan wijzen op een bijkomende bacteriële infectie, bijvoorbeeld een longontsteking. Op dat moment wil je gezien worden. Meer achtergrond over het beloop en de complicaties staat in de LCI-richtlijn Influenza van het RIVM.
Verstandig meten (en welke thermometer je liever laat liggen)
Een digitale thermometer via de mond, oor of rectaal is prima. Rectaal blijft het meest betrouwbaar, zeker bij jonge kinderen, ook al vindt niemand het leuk. Voorhoofdthermometers en die infrarood-scanners die je in de coronaperiode overal zag hangen, zijn snel maar ronduit onnauwkeurig. Voor thuisgebruik zijn ze minder geschikt als je echt wilt weten waar je aan toe bent.
Meet niet vlak na een warme douche, een kop thee of een potje hardlopen. Gebruik steeds dezelfde methode, anders vergelijk je appels met peren. En één losse meting zegt eigenlijk weinig; het verloop over de dag geeft je veel meer informatie. Noteer eventueel tijdstip en temperatuur op je telefoon, dat helpt ook als je later toch belt.
Wat je thuis kunt doen
Bij milde griep is uitzieken op de bank of in bed meestal genoeg. Rusten, drinken (kleine slokjes zijn prima, het hoeven geen liters tegelijk te zijn), en niet forceren met eten als je geen trek hebt. Rilt je? Warm inpakken. Voel je je juist gloeiend? Dan hoef je jezelf niet in te pakken als een burrito, licht kleden mag.
Paracetamol kan helpen tegen hoofdpijn, spierpijn en dat vervelende gevoel van koorts. Volg de dosering op de bijsluiter. Belangrijk om te weten: koorts hoeft niet per se onderdrukt te worden. Als je bij 38,5 °C nog redelijk functioneert, hoef je geen paracetamol te nemen alleen om dat getal omlaag te krijgen. Neem het als je je er beroerd bij voelt, niet als de thermometer een bepaald cijfer laat zien.
Ben je zwanger en heb je griep? Dan gelden er wat extra aandachtspunten; De Verloskundige zet netjes op een rij wat je zelf kunt doen en wanneer je contact opneemt.
Wanneer je de huisarts belt
Er zijn een aantal situaties waarin zelfzorg niet meer volstaat. Bel je huisarts (of buiten kantooruren de huisartsenpost) als de koorts langer duurt dan drie tot vijf dagen of terugkomt na een koortsvrije periode. Ook bij koorts boven 40 °C die niet zakt na paracetamol wil je even overleggen.
Verder zijn er klachten waarbij extra alertheid nodig is: toenemende benauwdheid of kortademigheid, pijn bij het ademen, pijn op de borst, verwardheid of moeilijk wakker te houden zijn, nauwelijks kunnen drinken of plassen (denk aan uitdroging), bloed ophoesten, of klachten die na een week nog steeds erger worden in plaats van beter.
Voel je je gewoon “niet-pluis” en kun je niet goed uitleggen waarom? Bel dan ook. Dat gevoel is voor huisartsen zélf een reden om extra alert te zijn; het staat niet voor niets expliciet benoemd in de NHG-Standaard Kinderen met koorts. Vertrouw op je onderbuik.
Extra alert bij bepaalde groepen
Niet iedereen loopt hetzelfde risico. Extra alertheid geldt bij mensen boven de 60, zwangeren, mensen met een hart-, long- of nieraandoening, diabetes of een verzwakt afweersysteem, en bij baby’s en jonge kinderen. Voor deze groepen adviseert het RIVM ook jaarlijks de griepprik, die in Nederland doorgaans in oktober en november wordt aangeboden via de huisarts. Bij hoge koorts of verslechtering geldt voor deze groepen een lagere drempel om contact op te nemen met de huisarts.
Koorts bij kinderen
Kinderen krijgen sneller en hoger koorts dan volwassenen. Een peuter van 39,8 die vrolijk zit te bouwen met duplo, is een heel ander verhaal dan een peuter van 38,5 die alleen maar suf in een hoekje ligt. Naar het kind kijken zegt meer dan de thermometer. Thuisarts.nl heeft hier een fijn overzicht over: Mijn kind heeft koorts.
Een paar situaties waarbij je écht dezelfde dag contact opneemt:
- Een baby jonger dan drie maanden mét koorts, altijd. Zonder uitzondering.
- Een kind dat suf is, moeilijk wekbaar of ontroostbaar huilt.
- Kreunend of snel ademen, intrekkingen tussen de ribben, blauwe lippen.
- Vlekjes die niet wegdrukken met een glas (de klassieke glastest).
- Duidelijk minder drinken dan normaal, en veel minder plasluiers dan gewoonlijk.
- Koorts die langer duurt dan drie dagen of steeds verder oploopt.
- Een eerste koortsstuip.
Bij twijfel: liever één keer te vaak bellen dan één keer te weinig. Geen huisarts of triagist zal daar moeilijk over doen.
Wanneer bel je 112?
Bel meteen 112 bij ernstige benauwdheid of het gevoel niet genoeg lucht te krijgen, bij bewusteloosheid of iemand die niet meer goed reageert, bij een stuip die langer dan een paar minuten duurt, of bij blauwe lippen en een grauw kind dat wegzakt. Dit zijn spoedsituaties. Bel dan, en lees niet verder.
Tot slot
Voel je je grieperig, heb je koorts rond de 39 °C en verder geen alarmsignalen? Dan is rust, drinken en de klachten in de gaten houden waarschijnlijk genoeg. De koorts hoort er de eerste dagen bij, hoe rot je je ook voelt. Wordt het langer, hoger, of komen er benauwdheid, sufheid of verwardheid bij? Even bellen. Twijfel je? Ook even bellen. Daar is die huisartsenpost voor.